“Madam X”, Halil Paşa’nın Jean-Léon Gérôme ve Gustave Courtois’nın atölyelerinde çalıştığı sekiz yıllık Paris eğitiminin son evresine tarihlenen bir portredir. Eser, Fransız Devrimi'nin yüzüncü yıl dönümü ve Eyfel Kulesi'nin açılışıyla eş zamanlı olarak düzenlenen büyük uluslararası sergi olan 1889 Exposition Universelle'de, Jean-Louis-Ernest Meissonier başkanlığındaki ve Gérôme ile Charles Auguste Émile Durand (Carolus-Duran) gibi dönemin önde gelen Fransız ressamlarından oluşan jüri tarafından uluslararası bölümde bronz madalyaya değer görülür; böylece Halil Paşa, uluslararası sanat dünyasında tanınan ilk Osmanlı ressamları arasına girer. Sanatçı, ilerleyen yıllarda bir gazeteciye verdiği röportajda tablo üzerinde on beş gün boyunca çalıştığını ve ardından bir hafta hasta yattığını anlatır; “O zamana kadar hiçbir Türk ressamı büyük Paris sergilerinde madalya kazanmamıştı” diyerek bu başarının kendisi için taşıdığı anlamı dile getirir. Bronz madalyayla birlikte kazandığı sertifikanın orjinali SSM Resim Koleksiyonu’ndadır (290-0295-X).
Tablo, koyu lacivert bir fon önünde oturan, kahverengi kıyafetli bir kadını betimler. Figürün gövdesi sağa dönüktür fakat yüzü doğrudan izleyiciye bakar; bu yarı-dönük duruş, Gérôme’un atölyesiyle bağlantılı akademik gelenekte sıkça başvurulan bir kompozisyondur. Eldivenli ellerini kucağında birleştiren kadının saçına iliştirdiği büyük turuncu kurdele, beyaz tenli yüzü, kahverengi saçları ve ela gözleri, koyu kıyafeti ve arka fonla kontrast oluşturur. Figür, yoğun ve direkt bir bakışla izleyiciyi karşısına alır. Karton üzerine yağlıboya ve pastelin bir arada kullanılması, yüz ve ten renklerinde kadifemsi bir doku ile koyu arka fonda kademeli renk geçişleri elde etmeyi mümkün kılar.
Portrenin modelinin kimliği belirsizliğini korur. Ressamın eşi Âliye Hanım’ı betimlediği ileri sürülmüş olsa da, tablonun yapıldığı tarihte Âliye Hanım henüz çocuk yaştadır; bu nedenle modelin Parisli bir kadın olması kuvvetle muhtemeldir. Öte yandan tablonun adı da bilinçli bir seçimin ürünüdür. 19. yüzyılın son çeyreğinde Salon sergilerinde üst sınıf kadınların portrelerinin kimlikleri gizlenerek yalnızca baş harfleriyle, ya da “Madame X” gibi anonim ifadelerle listelenmesi yaygın bir uygulamadır. Nitekim Halil Paşa da Paris salonlarında sergilediği pek çok portrede aynı geleneği sürdürür; modelin kimliğini gizler ve portreyi dönemin zarafet, moda ve toplumsal statü kodlarını taşıyan bir ifadeye dönüştürür. Bu bağlamda tablonun adının, John Singer Sargent’ın 1884 tarihli ünlü “Madame X” portresine de bir gönderme içerip içermediği akla gelir; Halil Paşa'nın Paris yıllarında Sargent'ın eserinin sanat çevrelerinde geniş yankı uyandırdığı ve hocası Courtois'nın da Sargent'ın modelini ayrıca resmettiği bilinmektedir.
Türkiye'de modern sanatın öncülerinden Nurullah Berk, “Madam X”i, “Fantin-Latour kadar usta bir figür: düz bir fon üstünde siyahlar giymiş bir genç kadın; çizgi ritmi, renk ahengi, desen sağlamlığı bakımından tam anlamıyla usta işi” olarak değerlendirmiştir. Tablo, Halil Paşa’nın Paris eğitiminde edindiği akademik disiplinin, sınırlı renk kullanımına karşın figürün yüzündeki ışığın etkisi, güçlü çizgi ve başarılı ton geçişlerinin, en yetkin biçimde somutlaştığı erken dönem eserlerindendir. Sanatçının ilerleyen dönemdeki açık hava manzaraları ve İzlenimci eğilimli kompozisyonlarından farklı olarak bu tablo, atölye geleneğinin olanaklarını kullanan, içe dönük ve yoğun bir portredir.
