1839 Tanzimat reformlarının ardından Osmanlı İmparatorluğu’nda resim sanatı, yeni tür ve tekniklerle biçimlenmeye başlar. Resim, Batılılaşma süreciyle birlikte kitap sayfalarından ve duvarlardan giderek uzaklaşarak yerini tuval üzerinde manzara, portre ve natürmort gibi konulara bırakır. Bu geçişte, özellikle askeri okullarda yetişen ressamların önemli rolü olur. Natüralist, gerçekçi tekniklere hakimiyetleriyle dikkat çeken bu ressamlar arasında Hüseyin Zekâî Paşa, natürmortlarıyla tanınır.
Hüseyin Zekâî Paşa’nın “Karpuzlu Natürmort” adlı tablosu, bu türün öne çıkan örneklerinden biridir. Kompozisyonda, beyaz örtülü bir masa üzerinde ikiye kesilmiş büyük bir karpuz, dilimlenmiş meyveler, üzüm salkımları, kavun, nar, ayva, şeftali ve portakal gibi çeşitli meyveler bir araya gelir. Arka planda ise Anadolu motifleriyle desenli bir halı ve stilize motiflerle bezeli, geleneksel Osmanlı seramiğini andıran bir vazo yer alır. Masanın ön plana alınışı, halı kullanımı ve dekoratif öğelerin sahneye dahil edilişi tipik bir Batı natürmort kurgusunu hatırlatır. Ancak bu şema, Osmanlı kültürel atmosferini çağrıştıran yerel unsurlarla birleşir. Sol kenardaki koyu fon, öndeki meyvelerin canlı renklerini öne çıkarırken, düzenlemenin merkezine yerleştirilen karpuz kompozisyona görsel bir ağırlık kazandırır.
Süleyman Seyyid, Şeker Ahmed Paşa ve Hüseyin Zekâî Paşa gibi ressamlar realist üslupta resim yapma becerisi ve tekniğine önem vermiş, bu doğrultuda ağırlıklı olarak manzara ve natürmort türlerine yönelmişlerdir. Hüseyin Zekâî Paşa’nın eserleri arasında sıklıkla rastlanan natürmortlar, ilk bakışta Batılı örnekleri anımsatmakla birlikte karpuz, ayva, portakal, leylak ve lale gibi yerel öğeleri ön plana çıkartarak, özgün bir doğa deneyimini yansıtırlar. Bu tablo, Batılı natürmort geleneğinin ışık ve mekan duygusunu Osmanlı gündelik yaşamına ait unsurlarla birleştiren özgün bir yaklaşımı yansıtır. Karpuz, ayva, nar gibi meyveler; desenli halı ve geleneksel vazo gibi nesneler, hem Osmanlı estetik anlayışını hem de yerli izleyiciye tanıdık gelen bir kültürel atmosferi çağrıştırır. Hüseyin Zekâî Paşa, bu yerel ögeleri Batı’dan aktarılan resim teknikleriyle yorumlar. Ön plandaki meyveler doğrudan aydınlatılmış, arka plan ise kademeli olarak koyulaştırılarak kompozisyonda derinlik etkisi sağlanmıştır.
Osmanlı geleneksel sanatlarında yaygın olan meyve ve çiçek konularının Batı’nın mekan ve ışıklandırma teknikleriyle vurgulanması, yeni bir türü anlaşılabilecek sembollere dayandıran bir bakış açısı sunar.
Hüseyin Zekâî Paşa’nın SSM Resim Koleksiyonu’nda bulunan “Karpuzlu Natürmort” isimli tablosu, bu türün önemli bir örneğini teşkil eder. Sanatçı, saray için çalışan diğer ressamlar gibi sultana sunduğu resimlerini “kulları” diye imzalamıştır, nitekim bu tablonun da sol alt köşesinde “Zekâî kulları” imzası görülebilir.
