Hamakta Uzanmış Kadın

İbrahim Çallı, Paris’teki eğitimi sırasında İzlenimci resim anlayışıyla tanışır. Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı 1914’te İstanbul’a döner, Sanâyi-i Nefîse Mektebi’ne hoca olarak atanır. Ressam ve eğitmen kimliğiyle kuşağının öncüleri arasına girer ve 1914 Kuşağı zamanla onun adıyla “Çallı Kuşağı” olarak da anılır.
 

Sağ alt köşesinde, imzasının altına düşülmüş Rumi 1330 tarihi, “Hamakta Uzanmış Kadın”ı 1914-1915'e, Çallı'nın dönüşünü izleyen ilk aylara yerleştirir. Eserde doğayla baş başa kalmış bir figür yer alır. Gölgeli ağaçların arasına kurulmuş bir hamakta uzanan genç kadın, dingin bir anın içinde betimlenir. Elindeki kırmızı kapaklı kitap açıktır, ama gözleri sayfadan ayrılmış, yukarıya ve uzağa bakar; okuması bir anlığına durmuştur. Ağaç gövdelerinin arasından mavi bir su yüzeyi, üzerinde küçük yelkenliler ve yakın bir karşı kıyı görünür. İzlenimci resim dilini yansıtan bu sahnede, ışığın ve atmosferin geçici hâlleri belirleyici unsurlardır. Açık havada çalışıldığı izlenimi veren kompozisyonda ağaçlar ve deniz, günün belirli bir zamanını anımsatacak biçimde bir araya gelir. Detaylardan çok izlenime odaklanan bu yaklaşıma uygun olarak fırça darbeleri serbesttir, formlar net çizgilerle değil, renk ve ışık lekeleriyle tanımlanır. Işığın yapraklar arasından süzülüşü ve gölgelerle kurduğu oyun, zemini ve giysiyi açık renkli lekelere böler.
 

Resmin yapılması, kadınların eğitimdeki ve toplumsal yaşamdaki yerinin İkinci Meşrutiyet ortamında yoğun biçimde tartışıldığı yıllara denk gelir. 1914'te kadınlara yükseköğretim veren İnas Dârülfünûnu açılır. Aynı yılın Kasım ayında, ressam Mihri Müşfik Hanım'ın girişimiyle kurulan İnas Sanâyi-i Nefîse Mektebi, kadınlara güzel sanatlar eğitimi vermeye başlar. Çallı'nın figürü bu tartışmanın içinden okunabilir. Kadın, kendine ait bir zaman ve mekân içindedir; elindeki kitap entelektüel kimliğini ve eğitimli oluşunu simgeler. Dönemin Osmanlı aydınları kadını eğitimli, kültürlü ve kamusal alanda görünür bir kimlikle ele alırken, Çallı da bu resimde kadını yalnızca estetik bir öğe olarak değil, kendi dünyasının merkezinde duran bir birey olarak betimler. Ancak açık hava burada kamusal alanla aynı şey değildir; sahne bir bahçenin ya da korunun korunaklı mahremiyetini korur.
 

Kitap okuyan kadın figürü, dönemin Osmanlı resminde de karşımıza çıkar, ancak çoğunlukla iç mekânda kalır. Müfide Kadri'nin “Kitap Okuyan Kadın”ı bir ev içinde geçer. Çallı'nın ders verdiği Abdülmecid Efendi'nin 1918'de Viyana'da sergilenen “Haremde Goethe (Mütalaa)” adlı tablosunda ise genç bir kadın, duvarında halı asılı bir odada koltuğa uzanmış, elinde Goethe'nin “Faust”unu tutar.  İki resimde de kitap figüre ahlaki ve entelektüel bir nitelik kazandırır, ama sahne evin duvarları arasında kalır. Çallı aynı figürü ağaçların altına, denizin kıyısına taşır.
 

Açık havada kitap okuyan ya da dinlenen kadın figürleri, 19. yüzyılın son çeyreğinde hem Avrupa hem Amerika resminde sık işlenen bir konudur. Berthe Morisot, kız kardeşi Edma'yı bir çayırda, şemsiyesini ve yelpazesini çimene bırakmış kitap okurken gösterdiği “La Lecture”ü [“Okuma”, 1873] ilk İzlenimci sergisinde gösterir. Winslow Homer'ın “Girl in a Hammock” [“Hamakta Kız”, 1873] adlı tablosunda hamakta kitap okuyan genç kız, giysisine ve çimene düşen güneş lekelerinin arasındadır. Mary Cassatt'ın “On a Balcony” [“Balkonda”, 1880] adlı tablosu çiçekler arasında gazete okuyan bir kadını gösterir. Pierre-Auguste Renoir'ın “La Balançoire”ı [“Salıncak”, 1876] da yaprakların arasından süzülen ışığın peşindedir. Çallı bu ilgiyi paylaşır: Morisot'nun resminde olduğu gibi ışığı en çok beyaz giysi taşır, zemin ve yapraklar lekelere bölünür. Ancak yüz, akademik eğitimin titizliğiyle modellenmiş olarak kalır. “Hamakta Uzanmış Kadın”da Çallı, Paris'te edindiği İzlenimci dili akademik figür bilgisiyle birleştirir ve onu, kadınların toplumsal yerinin yeniden tartışıldığı Meşrutiyet yıllarının bir figürüne uygular.